Guri në qafë - Tregim nga Zeqir Cama

E dyta pasdite që e gjeja të vetmuar në të njëjtin stol, te parku Marlee Avenju, 49, mbështetur me të dy duart, që i dridheshin mbi dorezën e fildishtë te bastunit fringo. Dukej i ngurosur në shpinoren e stolit, me një hije meiti, si maskë. I kalova vjedhurazi nga pas dhe u ligështova si të ishte i afërmi tim. Pleqëria s’i kishte kursyer asgjë nga taksiratet e shumta të kësaj moshe, "merr frymë aq sa të urrejë veten", pëshpërita. I dukej në trupin e sfilitur ky zeher. Të parën herë që e pashë, një rreze drite më nxorri nga shtegu i vagëlluar i kujtimeve dhe më afroi imazhin e një të njohuri tim dyzet vite të shkuar.

Po, po, Emrushi, pëshpërita në heshtje. Qiparisi me majë, bubu si qënka katandisur, kockanjar, që e rrëzon vu-vu-ja sa të fryjë. U mbërtheva pas kujtimeve pa i lënë t’më roitnin si bleta në tjetër zgjua. Për mua s’kishte dyshim, ishte ai, gjitoni i dajos tim në Tiranë. E kisha njohur shumë e shumë vite përpara. Desha të ktheja udhë ta takoja në atë çast, por ndërrova mëndje. Ishte vonë dhe mund të kishte ikur.

Sa herë që veja te dajua, e gjeja aty, me Rukien. Një çift i mrekullueshëm, si të bashkuar me dorë. Qe kosovar, por s’kisha pyetur pse dhe kur kishte ardhur në Shqipëri. Me dajon ishin shokë lufte, njëri komandant dhe tjetri komisar batalioni. Më pas me mbarimin e shkollave ushtarake ne Rusi, të dy mbetën në ushtri, në poste e grada madhore. Asnjëherë s’kisha dëgjuar të flisnin për luftën, ndonëse pozicioni i tyre s’qe i pakët. Bashkëshortet i kishin patur partizane në batalionin e vet dhe pas lufte u martuan të dy menjëherë.

Dajesha ime ishte nga Bregu. Ta priste muhabetin me sopatë, po të fuste në zëmër. Kush ishte si ti… të vinte në maje të kokës… kur të thoshte “jet-o”, njësoj si të fliste “o bir”, por vështirë ta bëje për vete. I kishte të rrallë miqtë e shtëpisë siç qe Emrushi dhe Rukija, sepse kishte "huqe të këqia", s’i vinte fre gojës dhe lëshonte mufka pa hesap për shtetarët e kohës. Disa i kishte njohur në luftë, por qe e pakënaqur me ta, sepse sipas saj ndryshe kishin thënë e tjetër bënin. Po ta spiunonte kush, hante shtatë vjet burg, sipas legjislacionit në fuqi, agjitacion e propagandë.

-Ç’i bëmë idealet e papërlyera – cingëriste ish-komandantin dhe komisarin e saj. Të dy qenë plagosur në luftë. I shoqi në nofull, Emrushi në sy. E kishte të rremë njërin, me sy qeni ia kishin zëvëndësuar, prandaj i quante “shënjërak”.

-Ja, këto llamarina morët peshqesh - dhe u tregonte me gisht dekoratat që mbanin në uniformat ushtarake.

-Lugët e florinjta që na premtuat, (i mplekste dhe ata me këto premtime) s’i pamë as me sy, pa lëre pastaj të hanim me to.

Ata, heshtnin, s’ia ngisnin llafin, e vuanin me dhimbje. Më kishte mbetur në mëndje Emrushi. Dëgjonte më i duruar nga dajua im. Kot nuk e kishin vënë Komisar. Dy metroshi kosovar me shpatulla të gjëra, sa një faqe muri, me vetullat të trasha sa gishti tregues, që u fuste krëhërin sikur i përkëdhelte, sa herë e kalonte nëpër flokë, të zeza pis, të zinj dhe sytë si kokrra ulliri, mbi atë fytyrë të grunjtë si gruri i shullëreve. I fortë e i shkathët si ai. S’kishte burrë më të fortë që ta shtrinte poshtazi.

Këtë herë, kur e gjeta tek stoli, u çlirova, sikur më ra në dorë diçka e shtrënjtë që më kishte humbur prej kohësh. I dola përballë derisa pikasa çastin e volitshëm. E lashë një grimë sa kërkoi diçka nëpër xhepa dhe iu afrova. Ai më ndoqi përhumbshëm përtej xhamit të syzeve.

Këtu s’të afrohet njeri po nuk të njohu, e shumta të përshëndet. Edhe unë kaq desha të bëja por duke mos qënë plotësisht i bindur nëse ishte Emrushi apo jo, përdora një hile allashqiptarçe. Ia thashë përshëndetjen në dy gjuhë. Fillimisht “How are you”, pastaj i bashkëngjita një “mirëmbrëma” nëpër dhëmbë.

Më pa indiferent me një buzëqeshje të lodhur dhe mu drejtua. - Nga e morët vesh që jam shqiptar dhe u rrek të drejtonte pak trupin sikur po i jepte autoritet vetes. Fillimisht, më stepi pritja e tij me këmbët e para, por të paktën nuk kisha gabuar. I kisha rënë në kokë, dinte shqip, ndaj kuturisa dhe iu ula pranë pa rrokur duart.

-Më falni, - i thashë, - më shëmbëlleve me një mikun e ngushtë të dajos tim në Tiranë. Do më mbetej peng nëse s’do të flisja.

-Pa hë, me hair qoftë, me kë të shëmbëlleva - dhe i ndritën sytë sikur i dhashë një lajm të gëzuar. Vuri pëllëmbën e dorës te veshi i djathtë si një rrufepritëse për ta thithur të gjithë zërin tim. I kujtova emrin e dajos dhe mjaft detaje nga ajo njohje. I thashë, e ngjasova me një Emrush Kruma. Ia përsërita dy-tri herë spjegimet dhe emrin e mbiemrin se nuk dëgjonte mirë. Ngriti supet me mospërfillje dhe nga shprehja që i dha fytyrës më la të kuptoja se nuk kish të bënte me njeriun që i përmenda.

-Po pse ishe kaq kureshtar? - më tha -Ja që s’isha ai që mendoje ti.

-S’besoj të kem bërë ndonjë gafë kushedi çfarë, - ia ktheva i prekur në sedër që s’godita në shënjë. Mbase s’duhej që kusuret e pleqërisë t’ia dinte edhe një si unë, që, në fund të fundit, s’e ndihmonte dot në hallin që kishte. Me sa kuptova, nuk afronte që ta mëshironte njeri.

Dhe në çast, më erdhi në kujtesë një shoku im, në ditët e fundit të jetës. E kishte shpërfytyruar sëmundja dhe s’donte ta vizitonte asnjë. As mua s’më qaste. Donte ta mbanim mënd ashtu siç kishte qënë dikur, i ri, i bukur, i kthjelltë. E në fakt, s’e kishte keq. Ç’do t'i bëja dhe nëse ishte Emrushi, vetëm do të keqardhesha: “I shkreti, do thoshja, si qënka katandisur!” dhe kaq.

I shpëtoi një drëckë e pafuqishme si e pjerdhur në ujë dhe prap një e dytë. Nuk reagoi as me fjalë as në mimikë. Kuptohej që nuk e bëri kastile. -Na e pordhi muhabetin, - thashë më vete, “pjerdh e s’dëgjon” siç themi për ndonjë dhe desha të ngriheshesha, por atëhere sikur u përmënd dhe m’u drejtua me gjallëri.

-Po nga ç’nahije të kemi, o bir, nga gluha më dukesh i ini. E ruante dialektin e vëndit. “Y” dhe “I” e shqiptonte njësoj.

Një puhizë e ngrohtë më përshkoi kraharorin. Më erdhi për osh që më tha bir. Mbase ashtu iu duka vërtet. Ai i kishte kapërcyer të 90-tat, unë s’i kisha mbushur as shtatëdhjetë. Fjalët mezi i artikulonte. Ishte në fillimet e parkinsonit. Nisa ti flisja çliruar. U binda që nuk e kisha bezdisur. Pati interes të më dëgjonte dhe zura t’i tregoj historinë e ardhjes në Kanada. Kur i thashë që punoja në një kompani ushqimore u gjallërua.

-E paske kolisur - më tha dhe u çel me një buzagaz të lehtë që i zbuloi dhëmbin me këllëf floriri si yll në gjerdanin e bardhë të protezave të gojës. -Thashë se jeshe me wallfer që të jep govërmenti. Dembelët, (lazys) siç u thonë këtu, kënaqen me të. Ne s’jemi si këta mëllënjushët xhamajkianë, që dhe poturet i lidhin në fund të bithëve dhe goditi këmbën e stolit me fundoren e bastunit sikur vuri pikën mbi “I”. Më tej hapi grykën e thesit të jetës së tij plot peripeci dhe e zbrazi të gjithë.

-Erdha djalë këtu dhe si jam katandisur…Kam punuar pa ndërprerë. Bëja tre punë në një kompani pastrimi. Sa mbaroja njerën shkoja tek tjetra. Mos e dhëntë zoti të lakmosh si unë, ç’e do, s’bëra ndonjë prokopi për të qënë. Ka taksa të forta Kanadaja… nuk të lë të dhjamesh. Vetëm të shkurton jetën. Prandaj puno, po dhe shijoje sa të jeshë me lëng. Po u thave, e mori ferra uratën. S’ka ç’të duhet as rroba, as sholla. Goja s’të fukareps. Lere që po u bere sa une, s’të vete mendja për gjë. Ja, shihëm… ha kot, sa për të shtuar radhën e vajtjes në hale. Lere po të rroj dhe ca se do katandisem të ha pa mend… Gazi i botës, thuaj… ç’gajret të më mbajë… gdhihem e errem me rëngë. Shtëpinë, ç’e dua kaq të madhe sa e kam, pesë dhoma me katoqe, mbushur me rraqurina, fëmijtë jetojnë në vete. Dua ta shes, të shkoj në shtëpinë e pleqve, por gruaja s’do. Dy fije brinjë i kanë mbetur. S’hap dot as penxheret dhe shtepia ka marrë çehren tonë. Shihmi këmbët, - dhe ngriti këmbzat e pantallonave për të më treguar deformimet, - si kalë i kalldisur që pret ngordhjen, jam bërë.

-Ke kohë që vuan? - e preka tek i dhimbte. - S’mbahet mend. Se mos kam vetëm këtë. Një thes me kusure, prostati më griu, veshkat i kam copë, më ndjek dhimbja tek rri, s’ dalloj ku nis e mbaron. Ciu këtu, dhe ciu atje, si qukapik më gërryen me sqep gjithë trupin dhe ndoqi me dorë itinerarin e dhimbjeve. -Fat i madh që mjekësinë e kemi falas. Dy herë vajta në buzë të varrit por më kthyen në jetë…. Të më kishin lënë, do t’më kishin bërë nder. Po, po, nder të madh më bënin se që të vdesësh këtu në Kanada duhet të futësh "mik" se nuk të lëshojnë nga dora po të morën në dorëzim, - dhe vuri gishtin në faqe për të më treguar ç’e mundonte.

Lëkura e fytyrës i qe hartëzuar me damka të bardha. Sikur e kishin nxjerrë nga një përzjerje gëlqereje dhe herë pas here i vinin shaminë për ta mbuluar. Pastaj lëshoi një ofshamë të thellë sikur donte të më mbyllte gojën dhe të zbrazte të vetën.

-Ja, që the ti, nuk jam Emrushi nga Kosova, - dhe përsëri përveshi buzët dhe iu duk edhe më i ndritshem i florinjti i vetëm në gojë, - jam Merxhani nga Paramithia e Çamerisë. Ika vetë përpara se qeveria e Napolon Zervës t’na shkulte forcërisht me kuç e me maç. Vetëm dheu do t’i mësojë të vërtetat e asaj përzënie, - dhe ngriti sytë drejt e te ca shtëllunga resh që shtyheshin të çoroditura në qiell, si karvanet e raskapitur të çamëve me rraqe në majë të shkopit. Dhe në avazin e vajeve të traditës së tyre mërmëriti nëpër dhëmbë: “Gjoi dielli i Çamërisë/ në breg të Paramithisë/ Moj, Paramithi/një jetë përvëluar/pa të parë me si.”

Buza i dridhej, e kuptova që përlotej. Nuk prita. Ndërhyra për ta nxjerrë nga ai siklet. -Një gjëmë kaq mizore, vetëm greku mund ta bënte…, - e mbylla me kaq komentin tim, i bindur se e preka atje ku i dhimbte.

U kollit pak, për të qëruar zërin dhe çuditërisht ironizoi ato që i thashë unë. -Jo tamam kështu, - ma ktheu. -Leri grekët me kusuret që kanë. Nuk mund t’i futësh të gjithë në një thes. Shtëpi pa hale e pyll pa derra nuk ka. Populli, popla është, si gurët, i merr dhe i vë ustai ku të dojë. Gurët me cen, i bën thërmokla dhe i vendos të zërë vrimat e haurit. Më të fortët i vë në qoshetë e shtëpisë, më të dukurit…. aty ku bien në sy.

Ndali të mbushej me frymë dhe vazhdoi. -Ja, - tha sa mezi u dëgjua dhe m’u drejtua me gisht sikur donte të më bindte. -Ti je lab, unë jam çam. Po pse, si thua ti, nuk ka çemër e lebër që i josh era e gjakut? Sa të duash, edhe andej dhe këtej. Politikat i turbullullojnë popujt, janë si stuhitë shkatërruese. Qeveritë e këqia, të turbullojnë…

Piu një hape me dy gllënjka uji që e mbante me vete, dhe m’u kthye. -Ke dëgjuar për ndonjë njeri të mallkojë e të nxijë sitë e vetes? S’besoj, të kesh dëgjuar. Në moshen time si e si të mburren!... Unë e njoh veten, kush kam qënë dhe cili jam prandaj dhe e shaj, por shaj veten time si person ama, jo rracën time. S’ka punë raca në historinë time. Po shau veten burri, dije se thotë të vërtetën. Kurrë nuk mund të shpifë kundër vetes! Unë i njohë grekërit, ua njoh egërsinë edhe urrejtjen që kanë ndaj nesh, çamërve. Por ca e ca ama. Po edhe ne, jo më pak, qindin u kemi bërë… Le të mos i kujtojmë të ligat, as ata as ne. Të kujtojmë të mirat që i kemi bërë njeri-tjetrit. Kemi dhënë e kemi marrë -…. U mbush me frymë sikur po prehej në bregoret e ullishtave të Paramithisë dhe vazhdoi rrëfimin e jetës së tij.

-Kur Italia i ra Greqisë, besoj e ke dëgjuar si u gjet sebepi, unë, iu bashkova italianëve. E bënë dhe të tjerë këtë që bëra unë, na mori rrjedha e turbullt trutë… - Psherëtiu sikur vetëqortohej, dhe vazhdoi. -Një ditë do pushkatonim shtatë grekë. I kishim zënë rob. Ishin pjestarë të forcave teritoriale të fshatit. Më ngarkuan mua t’i pushkatoja një nga një. Ata pepinot (kështu i quante italianët) e hoqën bithën mënjanë, i nxirrnin të pjekura gështënjat me duart e mia. Të mënçurit tërhiqen me lezet në këto raste, s'duan të lenë bëma t liga pas. Ca më pak t'i bëjnë duart me gjak. Mua s’mu dridh dora, Isha tufan që nis dhe s’di të ndalet. Më qenë errësuar sitë, sepse para ca kohesh, një çetë andartësh më kishte shkuar në hell si berr babain, çika-çika t’ua bëja mishin, nuk ngopesha. Më gojtari prej atyre grekërve, mbase më i madhi i tyre në pozitë, iu drejtua komandantit italian, pa i bërë siri tërt: -Më vrit ti, i tha, me ti jam në dufek… lere këtë mavrinë dhe bëri me dorë me shpërfillje.

Them se më ka njohur kush dhe nga isha, mundet që ka qënë në dijeni për gjëmën që më kishte gjetur. Mbase ndjehej fajtor se e kishin bërë të tijtë. Ndërkohë, këta që më komandonin më bënë shënjë ta qelloja dhe krisi batareja. Nuk pashë ç’u bë më pas sepse dhe ne u goditëm, s’ mësuam gjë nga na erdhi por e pamë veten të rrethuar nga territorialet greke. Vetëm unë, isha çam. Të tjerët qenë të përzier. Na zhdëpën në dru. Rashë pa ndjenja, gjisme dite luajta nga toroi, vdiqa mirë-mirë, por u përmenda prap. Më kishin shpënë në spitalin e zonës. Një goxha burrë me grada madhore u gjënd ballë meje dhe më tha. Më njeh? Si në mjegull m’u duk se ishte ai që më mëshiroi para pushkatimit. "Paska shpëtuar" mendova, nuk desha të më njihte. S’i ktheva përgjigje. Ç’t’i thoshja, veç të lëpija pështimën me gluhë...

Mendova se do t’më vriste, bile më keq. Mund të më varnin prej gjuhe... E pata zemrën copë kur më hipi në makinë dhe më çoi tek një shtëpi di kate. Doli një grua e re dhe diçka i tha në vesh, më afroi teshat e dushit dhe me ca ndërresa në duar më drejtoi tek dera e banjos. Më dhanë të ha. Mbase e kanë traditë, mendova, të më shpinin të ngopur në atë botë. Po mua s'me hapej goja. S’jam për bukë i thashë, po për farmak. Më jep një helm që të helmohem ose më vrit me duart e tua. -Jo- më tha, -nuk të vras. -Do të lëmë gjallë, t’u thuash të tuve, që të mos gënjehen për një gavetë me makarona italie. E ç’të mollois më tutje… Ia kisha blerë mendjen që s'e kishte për të keq. I thashë të më linte diku që të hidhesha këtej kufirit nga sinori jonë. Luftohej nga të di anët. S’kisha ç’humbisja. Erdha ketej dhe iu bashkova batalionit Çamëria.

Pas lufte desha të qëndroja në ushtri por më zuri rrufulla, më dolën ca ngatërresa, ca të bëra ca të shtuara, të qepura nga të afërmit e mi. Vajta në fshat dhe bëra një stan me dhën. Isha përzitës me kushëririn tim po ai s’kishte mëndje për bagëti, me la vetëm. Edhe njëmijë krerë mund të bëja, të merrja dhe hizmeqar sepse vetëm si mbaja dot. Bagëtia do zot. Fshati im është buze kufiri, kullotat qenë vulosur si me dorë, njomishtet një boëj njeriu, shelegut di muajsh i bëhej briri si i dashit motak. Njëzetë kile klumësht deleje në ditë milja. Nuk e hanim dot, na prishej dhe e bënim haje për qentë, se bulmeti aq sa i mirë, aq dhe i qelbur është.

Mund të hija e të dilja lirshëm në Greqi derisa u mbillën kufijtë. Por s’pata hakikat që t’i bëja kurban një dash atij që më shpëtoi kkën. Le të ishte mbret, unë të bëja timen. Tani që zvarritem si kërmill, këtu, më bëhet në gjumë, për natë. Vath në vesh e kam. Mosmirënjohja është më e nëmur sesa nëma.

Psherëtiu thellë dhe deshi të ngrihej. E ndihmova të ngulte bastunin duke mbajtur prej krahu.

-Ja, kjo s’më lë të vdes…- dhe më pa në sy, si flakën e një qiriut që po i fikej. -Kam një gur të rëndë në qafë - si një maç zullumqar që do ta mortisë i zoti… - dhe nisi të këndojë prapë këngën e dëshpëruar në avazin e vet. “Gjoi dielli i Çamërisë/ në breg të Paramithisë/ Moj, Paramithi/do vdes përvëluar/pa të parë me si.”

©Zeqir Cama