Nëse s’je Juda - Tregim…jo për të gjithë nga Faruk Myrtaj

Faruk Myrtaj - Toronto

Mos bëni naivin. Vërtet besoni se Leonardo da Vinçi e zgjodhi rastësisht dritën e muzgut për “Darkën e Fundit”?! Të rastësishëm në rrethanat me art të aplikuar mund të jemi unë dhe ju, jo Leo, as drita e muzgut, magji e natyrës për të zbutur përmasat e objekteve. Ajo lëngatë drite, e asaj ore, lëmon ashpërsinë, dukjen e ngrirë, ngjall natyrën mistike të objekteve, pra edhe të njerëzve.

Mjedisi është zgjedhur qëllimisht i qetë: vilë e vetmuar, nëse ajo ngrehinë mund të pranohet si vilë nga të sotmit, për tu kundruar si tablo në natyrë. Për këtë të vërtetë universale (që natyra kurrë s’është e vetmuar), tërë gjindja në të shfaqet e ngrirë në dukje, e gjallëruar në thelb. S’ka mundësi të mos keni vënë re që bimët e lulet e pemët pulsojnë si të gjalla, krahët e engjëllit hapur përgjysmë, pamja një e tërë, lëvizëse. Thjesht ngaqë s’mund të flasim për jetën pa ndjeshmërinë e fshehur të saj.

Nxitoj të shprehem qartë: Leonardo s'është autori i Darkës së Fundit.

Është vëzhguesi, përgjuesi, paralajmëruesi, parashikuesi, para-Kasandra i fatit të vetë si artist. Ndërkaq është çdokush prej nesh, qenie njerëzore në prag të një çasti të pritshëm që dikur do vijë, për secilin. Një ditë, një mëngjes, apo një darkë, s’ndryshon gjë. Nuk shpëton njeriu nga dita e Gjyqit të Fundit. Edhe më e qartë, pasi vështrojmë Darkën Mistike. As ia vlen të kërkojmë paskëtaj, autorin...

I vendosur përballë të tjerëve, si unë me ju, Leonardo vëzhgon i ngeshëm personazhet, skicon rreptësishtë qartë gjendjen e tyre që, si lëvizja e dorës së mjeshtrit, ndjehet e gjallë sot e kësaj dite. Zhvendoset dhimbshëm, thellë. Është muzgu i lëvizjes së dorës së tij. Siç hepohet, tronditet e brof zemra e njeriut përballë një shuarje trishtake të perëndimit të diellit, apo fill pas vdekjes së beftë të një të dashuri. Përfytyrohet relativisht lehtë diçka e tillë. Shenjti, secili shenjt apo besimtar i zakonshëm, për t’i dhuruar da Vinçit idenë e “Darkës...”, pëshpërit frazën ngjethëse: “Njeri nga ju do të më tradhtojë...” Si secili prej ndjekësve, edhe unë kam ëndjen të përsëris: ‘Njeri nga ju do të më tradhëtojë.’

Tingëllon ashpër, shkatërruese, brutale në ekstrem, ndokush mund ta klasifikojë dhunë fjale, por s’mund të mos e pranojmë edhe si mrekulli jurisprudence. Prej kohësh njeriu ndodhet nën akuzë që s’është akuzë.

Rrekja për tu fshehur pas Procesit të Kafkës s’është veçse ndotje e fjalës.

Nuk akuzojmë. Ne jemi të akuzuar. Si kujtesë, një lloj përmendje, pas së cilës merr kuptim “Darka...” si akt rrëfimi. Nata vjen më pas. E ç’rëndësi, me apo pa hënë?! Kronika e një vdekje të paralajmëruar vjen më parë, kjo dihet. Ah, ne të gjorët: sa herë ndjehemi të pafuqishëm për të shpjeguar gjërat që ndodhin midis e brenda nesh, kthejmë vështrimin nga qielli.

Në rrekjen mondane për tu mbajtur elitarë, teksa ngrihemi mbi supe të së përditshmes, predikojmë se arti është tjetër. S’ka punë me jetën arti, themi, por kur gjendemi krejt vetëm besojmë se ndodh e kundërta. Krijojmë iluzione se arti shkon e strehohet gjer edhe në jetë shenjtësh fals a djajsh që mbahen shenjtë, nxitojmë të vendosim midis një pasqyrë me të dy faqet funksionale.

Është jo aq etike kjo? Mbase. Mund të dyshosh, por s’është e thënë ta bërtasësh dyshimin; mund të ndodhin të gjitha, pra mund të tradhtojë njeri nga ju, mund të tradhtojnë disa, të gjithë, njëherësh, por mund të ndodhë edhe krejt e kundërta: tradhtoj unë-gjoja shenjti ndokënd prej jush, u tradhtoj të gjithëve bashkë. S’është fisnike, e moderuar, tolerante, as qytetare, ta hedhësh dorashkën kolektivisht. Është fyese, e pamatur, e pakthyeshme. Leo sjellë provë të ndodhur. Pra: mund të ndodhë sërish.

Për shkak të tryezës së Leonardos, apo gjërave të pathëna, të vërtetave të heshtura, priremi të përjetojmë, të artikulojmë sa më shumë pohime ndaj realiteteve, përballë të cilëve s’kemi qenë dot mjaftueshmërisht të lirë që paskëtaj s’mund të heshtim më.

Leonardo ka arritur të shprehë në fytyrat e Të Dymbëdhjetëve (pak rëndësi nëse Të Dymbëdhjetët dhe i Trembëdhjeti, I Privilegjuari, apostuj, individë të njohur, liderë tribush a ndere kombi, pa nder, qytetarë a-tipikë në rrethana tipike), shtangien për atë që njoftohet e ndodhur, e dokumentuar.

Duhet të dëshmojmë, a të përgjigjemi, përballë të vërtetës, jo pandehmë. Është diferencë e madhe, qëllimisht i ngatërrojmë gjërat. Shenjti dikur, e ka pasur më lehtë se ne sot. Ndonëse në tablo të gjithë shtangin, absolutisht të gjithë, njëlloj si ai, në dije se qoftë edhe një i vetëm e ka tradhëtuar. Një Zot e di se cili. Brenda së njëjtës tablo, secili ka të drejtën e të qenit i pafaj. Këtë të drejtë ka pasur Leonardo për të realizuar profecinë. Secili ka të drejtë të luajë. Tingëllon krejt e udhës: e drejta e tradhëtisë si lojë.

Është e sigurt: tradhëtinë e ka ditur edhe “dikush-i”, ai që zgjodhi si mision, si lojë, tradhëtimin.

Kurrkush sot nuk turbullohet prej akuzës në tablonë e da Vinçit. Ngaqë tradhëtinë e definojmë si art të aplikuar, jo si ves. Kurrsesi mëkat. “Ai që është porositur të tradhëtojë” shenjtin e Madh, vdekur, luan me pafajësinë, naivitetin e të verbërve ose të gojëmbyllurve. Karta nën mëngë gjithnjë ka favore. Lehtësimi artistik i gjestit të Të Ikurit është befasi e kthjelltësisë së da Vinçit, e papërcjellshme te apostujt e tjerë. Aq më pak për ne që kundrojmë “Darkën” si skenë të jetës që bëjmë. Shtangia totale, I Ikur, edhe midis nesh...

Askush nuk e thotë: cili?

Në Darkën e... Leonardos, tradhëtuesin e dinë së paku dy vetë, njeri prej të cilëve është vetë I Ikuri.

Në variantet modernë bie autori, porositësi i Ikjes. Shenjti, i vdekur njerëzisht, neglizhohet. Për hir të misionit.

Në këtë rrotë djalli ku vërtitemi, prirem t’i bëj bashkëfajtorë edhe “asnjë-anësit”, “të pa-varurit”, “vëzhguesit e ftohtë”. Ndjehem i vendosur, sa jam gati të predikoj se luftrat ndodhin për shkak të tyre.

Sa herë i kemi dëgjuar të thonë se shenjti, shenjti zyrtar, u tradhëtua. Sot, po ato gojë, po ato frymë, me po atë ngut e fytyrë asnjë-anësi, shtojnë “ai që meriton tradhëti mund të tradhëtohet”. U ikin të dy palëve edhe pse e dinë mirë se s’mund të ikin njëherësh, në dy kahje. Dje i përkuleshin shenjtit, sot krenohen përbri idolit që, edhe ky, në tablo ishte, edhe dje, akuzuar për nëntekstin...

Djegin sytë kur vërejmë turmën që, edhe dje, brohoritëse ishte. Edhe lufta është po ajo, për shkak të shenjtëve e shenjtërive, dukjeve e trajtave që askujt nuk i takojnë përfundimisht. Turmat, edhe kur mbahen qëllimisht të vogla në masë, dhe thirren pakica elitare, janë provë e lojës së atyre që mbahen për shenjtë.

Ndaj besoj, dhe ngul këmbë në mirëkuptim: lufta nuk do kishte asnjë kuptim sikur të ndodhte thjesht midis dy palëve, le ta përfytyrojmë midis dy ushtrive. Lufta duket si një lloj teatri për ata që s’marrin pjesë në të, por rreken të fitojnë prej saj. Pa këta, lufta do sillte shuarjen e plotë të njërës palë. Ose të dyjave njëherësh. Ne e dimë mirë se kurrë s’ka ndodhur një luftë e tillë. Kanë vijuar luftëra të tjera, për shkak të këtyre, të tretëve, që vështrojnë, duartrokasin, dëshmojnë “ftohtë”. Po të mos kishte asnjë-anës, luftërat s’do bëheshin, ose do kishte vetëm një luftë, të njëherë-e-mirë-shme: kujt do t’i duhej një fitore e tillë, e padëshmuar, e paduartrokitur, një luftë vetëm me fitues, pa dëshmitarët asnjanës?

Leonardo mbase paguhej për artin, por ne mund ta lexojmë si të duam këtë tablo. Kemi rrethanën në favor: jemi gjallë.

Në përditësinë tonë s’hyjnë perënditë, ngaqë kanë ndryshuar gjërat sipas shijes sonë. Jo veç në art. Sot s’hyn në sy as Leonardo, dhe unë, pa qëllim e pa dëshirë, e ngatërroj me atë tjetrin, Mikelanxhelon dhe, ndonëse jo aq natyrshëm, edhe me ndonjë nga këta artistët varfanjakë në “Queen Street” në Toronto, ku shoh se shtohen përditë njerëzit që flasin me vete.

Ngaqë sot gjithnjë e më pak individë kërkojnë të bëhen të mëdhenj në mënyrën dikur, artistët edhe varfanjakët bëhen të gjithë sa më të vegjël, në mënyrën e vet, për tu ndjerë realisht të mëdhenj sa në procesin e bërjes së artit. Vazhdojmë të jemi në të njëjtin muzg, paracaktuar të pranishëm në një darkë të tillë: tërë besim se bëjmë jetë të parashkruar si imitues të tablosë.

Pak diferencë ka, si shenjtë a si dëshmitarë.

Me njërin bërryl të mbështetur në tavolinë, prapa-krahësi rrënqeth, me vështrimin e fiksuar tek shenjti. Secili ka variantin e përfytyrimin të vet për ta vështruar. Si njerëz përballë akuzës, rrekemi të mos pushojmë së menduari për të pyetur.

“Cili është Juda...?”

“Nëse Juda s’je ti...”, mund të përgjigjet secili.

Në art, prej kohësh, kërkohet ikësi, migruesi, tradhëtuesi, që zor se mund ta gjejmë tipik në jetën reale. Ai që shtron pyetjen s’mund të jetë veçse njeri nga besimtarët. S’ka lidhje të lindura me artin, s’është nga fansat e Leonardos, as të dy të tjerëve! Unë veç citoj shtysën e përftuar nga këqyrja e “Darkës së Fundit”. Shenjti kishte të drejtë të parandjente, por jo të paralajmëronte.

Si njerëz, kemi të drejtë të ndjejmë dhe të vuajmë pasojën.

Joshem të besoj pandehmën se, teksa ndjente afrimin e Ditës, vetë Shenjtit iu desh të tradhtohej, që më tej të përfytyrohej e të pritej i ringjallshëm, edhe nëse në dyshim të gjatë e të përjetshëm. Ai ndaj ishte, të mbetej përtej jetëve së këtyre që prisnin prej tij gjëra prej shenjti!

Çdokush që orvatet të kuptojë natyrat e njerëzve, ka për të vuajtur veset e tyre.

Shenjti fals, edhe ai, kërkoi të mbetej në memorien tonë për shkak të një sakrifice supreme: krahë-hapur, në ngrirje përkushtuese, i ndriçuar nga da Vinçi jo vetëm nga njeri krah i tablosë, por edhe nga të-poshtë, me qëllim t’i theksohet hyjnia dhe t’i zbuten linjat e fytyrës që kishte shfaqur përditshëm. Në tablo është përdorur perspektiva lineare, që respektohet rigorozisht e buruar nga brendësia e thellë e mjedisit.

Njeriu bëhet i bukur si pjesë në natyrë, pa përplasje të dhunshme, pa skaje të largët, pa lartësi të parrokshme prej syrit të atij që është poshtë ose në fund ta auditorit. Leonardo përdor teknikën e sfumimit, thyen konceptin e pafundësisë. Të përjetësisë iluzive.

Nuk kundërshtoj dot, shenjti fals këto gjëra i plotëson në bold të fortë: tradhëtia pashmangshëm është njëherazi provë në miqësinë e besnikërinë ndaj dikujt. Provë që bëhet ca më shumë delikate nëse ka në mes shtirje, interes, ose një sado e brishtë tradhti e ardhme. Fakti që bëjmë të njëjtën pyetje, qindra-vjeçare, është mundësi brilante të mos përgjigjemi.

S’ka pse rrëfehemi. Historia duhet të vazhdojë.

Të tjerët, më pas, do na kundrojnë ne, siç bëjmë me tablonë e da Vinçit, me shpresë për ta marrë vesh cili është prapa-krahësi. Por, ju lutem, qetësohuni. S’bëhet fjalë për të gjetur fajtorin. Kurrë nuk është qëllim fajtori. Qëllimi është vazhdimi, i asaj që ka ndodhur.

Në një dokument, humbur mbase paqëllimshëm përpara 1700 vjetëve, zbuluar së fundi, gjendet dorëshkrimi i porositësit.

Sipas tij, “djali i keq” pohon se vetë shenjti i kërkoi dishepullit ta tradhëtonte. Pra: të bënte sikur e tradhtonte. Thjesht: të kërkonte ekzil, si ata që largoheshin nga Roma e lashtë. Që të mund të ktheheshin në Romë, sërish, sapo tempulli për tu ngjitur të ishte bosh...

Si domosdo për të pohuar ekzistencën e alteregos së Shenjtit dhe imituesve orientalë. Leonardo vë në provë nëse jemi gati ta besojmë artin si jetë. Asokohe nuk përdorej termi art i aplikuar, teksa sot edhe jeta rreket të gjallojë e tillë.

Gjithnjë, ky version ka shans të ndodhë e të besohet aty ku ka qenë e lehtë ta përfytyrojmë të Parin, dhe këngëtarin e tij, si shenjtë. Ndaj është dashur imitim modeli në gjallje, duke e mohuar paraprakisht pas ikjes fizike për ta imituar më pas përjetshëm. Mjaft që dikush të gjendet në krye, këshilluar nga elitat e reduktuara, dhe ne jemi gati ta kthejmë shpejt e shpejt në shenjt, edhe pa besuar kurrë në Zot.

Na është dashur gjithnjë një shenjt zyrtar. Me zyrë. Dhe vulë.

Që na i merr liritë. Duke ia dorëzuar vetë ne, si një shenjti të vërtetë.

Ngjitet në tempull dhe premton se do të na i kthejë këtë dhuratë, pa bërë fjalë që, e rrëmbyer, ajo s’kthehet dot më si dhuratë. E pranojmë si shenjt, por harrojmë, bëjmë sikur kurrkush s’na ka premtuar gjëra tokësorësh.

E çfarë pastaj se e zbritëm aq poshtë lirinë, duke i dhënë vdekatarit hyjni që s’i ka?

Ndryshe nga shenjti i Leos, ne të gjallëve na vjen për osh një shenjt i Ikshëm. Pak më tej: shenjt ndëshkues, si I Kthyeshëm.

Vështirësia duket sikur madhohet e komplikohet paksa në gjetjen e pasardhësit, me ndihmën e dorë-fshehësve dhe sy-mbyllësve. Atyre që s’panë gjë, kur duheshin dëshmitarët. Juda, meqë na duhet të përdorim një emër të njohur, është thjesht njeri prej tyre. I famshëm sa Shenjti, edhe pse shenjtëria s’ka të bëj me të. Bota e sotme mbase e ka prirjen të shkojë pas prijësash të tillë. Të famshëm, kombesh të panjohur. Elitarë në syprina analfabetësh funksionalë.

Nobelistë pa nevojë fisnikërinë...

Mugu i buzëmbrëmjes dendurohet, flitet për rikthimin. I Larguari, i Mërguari si prej Tri Romave, porositur për të tradhtuar, pritet të vijë, s’ka rëndësi kur, mjaft që dihet se vjen. Mënyra e pritjes, vetë pritja, është jeta e besimtarëve dhe jobesimtarëve të një trualli me altarë braktisur e rrënuar.

Duke pritur momentin e ardhjes, shtyhemi drejt ditës që perëndon në Darkën e Fundit. Ka jo pak misticizëm në këtë mes. Po të mos kishte, as bëhej fjalë për skena të tilla.

Edhe sikur asgjë të mos ndodhë brenda jetës së të gjallit, pritja trashëgohet, pasuri e paluajtshme. Ka diçka madhështore në këtë dramë të gëzueshme njerëzore. Lojë, lojë mbase është, por e ruan shpirtin dëlirë.

Kur marrim n’goje rikthimin e shenjtave a dishepujve krijuar a pranuar prej nesh, miti hyn në garë me mistikën. Falsiteti pjell pa pushim falsitet dhe ne joshemi ta mbajmë parasysh Darkën jo si art, si mesazh a kumt, por si porosi. Gjoja imitojmë kryqosjen e Shenjtit, teksa sekush iku duke ëndërruar rikthimin. Si të Atij.

I ikuri s’kishte pse ikte. Asnjë tradhëti nuk bëri, paçka se edhe deri atëherë kishte tradhtuar pa pushim, por jo akuzuesit e më në fundmë. Tërë kohëve, të tjerë qenë ndëshkuar si çmim që u dashkej paguar për madhështimin e tij. Edhe pse u pohua se “ikja nga dikush është besnikëri ndaj dikujt tjetër”, imituesi në fjalë mërgoi aq vonë sa s’mund të mos e vërejmë shkakun e vërtetë. Nëse do kishte ikur herët, në pamundësi të ikjes së të tjerëve, do ishte histori tjetër. Ndokush prej jush e di mirë, këtë që unë thjesht bëj ta përfytyroni duke rrëfyer për da Vinçin.

Prej këtij modeli arkaik, marrim me mend dialogun midis njeriut me vulë dhe ikanakut. Shembëllimin e gjejmë në Darkën e Fundit. Mbyllim pak sytë dhe përfytyrojmë: Të dy, dhe përqarkësit e tyre, rreken për të sajuar një kryq prej hënës. Duke dashur ta besojmë se mërguesi ka qenë nën kryq, gjithë kohës.

“Do ikësh...”

“…për tu kthyer...”

“Po, pra...Ikën që të mbetemi...”

“Duhet të më mallkoni, sapo të iki...”

“Do t’i ndalojmë edhe librat...”

“Ndalimi…U ka ndodhur edhe të tjerëve. Do kishte efekt nëse m’i digjni, disa. Me libra djegur, kthehem më ngadhnjyes...”

Njeriu në zyrë vështroi buzëqeshur.

“Avash pak, avash! Djegia e librave duket sikur bëhet kryqi yt, por cili mbetet i mallkuari? Prej Romës së lashtë…atë që djeg libra as Zoti s’e shpëton dot...”

Mendoi kështu, por s’foli. Tek e fundit ishte lojë e nisur nga ai vetë. Mbase pas 1700 vjetëve të tjerë do zbulohej ndonjë tjetër dokument prej të cilit do merrej vesh ikja, mërgimi, i porositur.

Nga Kronika dihet, I Ikuri u kthye. E pritën po ata që e përcollën. Shëmbëlleu si pantomimë e vjetër. Si një kortezh, sy-unjur si i mërguari kthyer, as vuajtje as përvuajtje. As akuzë, as pendesë. As edhe false. Nuk kishte.

Leonardo do mund t’i bënte të flisnin, por Leo s’ka më. As art. Ka art të aplikuar tashmë.

Nuk se mungonin vetëm shenjtët. S’laliste këmbë besimtari….

©Faruk Myrtaj