Dëshmi në Fushën e korbave - Tregim nga Faruk Myrtaj

“Nesër do të dalë e do ta them në sy të botës!”, tha Lumir Mjeda.

Ktheva kryet për nga ai dhe e vështrova si më nge.

Janë ca pak çaste të veçanta në të cilët arrijmë të kuptojmë thelbin e gjërave dhe të njerëzve. Tërë kohën tjetër, ata duken fare të zakonshëm, pothuajse të njëjtë, të gjithë. Ngaqë rrethanat, edhe ato, zakonisht të tilla janë, të zakonshme, të përsëritshme, njëlloj ndikuese. Njerëzit shfaqen nën ngjyrimet e tyre, të rrethanave. Mbase prandaj thuhet dhe besohet se karakteret e vërtetë rrëfehen në lojë, në luftë ose në dashuri.

“E kam vendosur. Nesër…!”, përsëriti ai.

Në Sheshin e Madh, në pikun e mbajtje-frymës së njerëzve, pasi të mbyllte fjalën e vet Njëshi i Madh, pra pasi ta shpallte Shpend Shpellën “Hero” a “Simbol” a kush e di çfarë, Lumir Mjeda do fliste. Do thoshte se nuk ishte pikërisht ashtu…

“S’ke për ta bërë,” i thashë. “Nuk ta kërkon kush, as i hynë në punë kujt!”

“Më parë se të na mbaroj jeta, duhet folur.”

“Neve na duhet heroi. Na duhet të jetë vrarë nga I Huaji, nga pushtuesi…Dhe, ti e di, për këtë ka dëshmitarë, ka dokumente, edhe nga burime të huaja!”

Për të besuar se më dëgjoi, por edhe të më ndjente në dëshirë-mirën që përcillja, zgjata dorën për nga ai dhe ai e ofroi të tijën. Urtë, dëgjues së paku, edhe nëse jo i qartësuar për ç’i thosha. E ngrohtë lëkura e tij. Dhe balli, i djersitur lehtë. E vura re, kur provova t’i qeshja pranë fytyrës. Si mik, si shok i hershëm. Bashkë, së paku prej ditës që Shpend Shpella pushoi së qeni gjallë.

“Së paku ti, mos dysho që jam çmendur…” dëgjova të më thoshte.

“Nuk dyshoj, bindem për të kundërtën. Njëlloj e dimë atë që ka ndodhur. Përse kërkon të ngrihesh?!”

“Se vetëm mua më ftojnë në tribunë, vetëm mua do të ma japin fjalën nesër. Deri sot, si gjithë të tjerët, edhe unë kam përsëritur për histori atë që kemi dëshiruar si të tillë!”

Të vërtetat e mëdha, sado të pa thëna, nuk habisin kur thuhen. Thjesht vënë në lëvizje gjërat që kemi heshtur. Do doja t’i thosha Lumir Mjedës, t’ia kujtoja, t’ia bëja sa më të prekshme ç’mund të ndodhte pasi të thoshte të nesërmen ç’kishte ndërmend. E çfarë pastaj, që secili nga njerëzit atje poshtë, në Sheshin e Madh të nesërm, i dinte këto gjëra?! Nëse ai përfytyronte t’i lëshonte si zogj në ajër, këta do fluturonin të harrueshëm në dukjen e njëjtë e pafundësinë e qiejve.

Tek e fundit, kështu jetohet, kështu bëjnë njerëzit. Në marrëveshje sa më të shumta për të menduar dhe vepruar në të njëjtën mënyrë, si kudo, edhe në këtë qytet. Aq sa në pamje të parë duket se rrojnë po ata njerëz, po ato frymë njerëzore, qysh në lindjen e qyteteve dhe kombeve! Megjithatë, ka lindje e vdekje kudo dhe s’është aspak e vërtetë se mendohet njëlloj, edhe pse të njëjtën histori u mësojnë dhe nën të njëjtin sistem sillen dhe shprehen. Si bota, edhe ky qytet, çdo ditë bëhet tjetër, duke bërë sikur është po ai.

“S'është mirë të vazhdojmë edhe më tej kështu.” shton Lumir Mjeda.

Çfarë ai kërkon të tregoj nesër për Shpend Shpellën, e di edhe unë.

Ndryshimi qëndron se unë kam energji ta fsheh edhe më tej, se unë s’jam gati ta shpall, unë s’jam ende gati të deklaroj se jam aq i marrë, sa të dalë në Shesh si Lumir Mjeda dhe të them se…

Jo pak të tjerë si unë, nëse jo të gjithë, e dinë atë histori. Siç ka ndodhur. Qoftë edhe përmes rrëfimesh të fare të afërmve të vet, gati besojnë se kanë qenë atje, në shpellën ku është vrarë Shpend Shpella, atë ditë, atë orë…

“Padyshim është vrarë nga të huajt,” thonë ata, nëse pyeten në mes të Sheshit, në prani të njeri-tjetrit. Në bazë të atyre marrëveshjeve që nënshkruhen pa firma të ngurta, ne të gjithë e dëgjojmë dhe e rrëfejmë historinë njëlloj. Dhe, ka aq shumë kohë që ndodh vetëm kështu sa edhe besojmë njëkohshëm kësisoj.

Njëshi i Madh, as më pak e as më shumë, thjesht po kryen një gjest formal me shpalljen e tij “Hero” apo “Simbol”.

“E ti, pse bën sikur ke siguri se unë s’do mund ta them këtë gjë nesër?!”, mu kthye Lumir Mjeda.

Më ndenji përballë. “Ma thuaj pra, në jam marrosur! Nëse më është shfaqur ndonjë hije në gjumë, më është bërë mjegull dhe unë duhet ta shpërndaj mjegullën e kësaj hije!”

“Ma thuaj ti, më parë: çfarë ka ndryshuar sot që ti duhet ta thuash nesër?!”

“Po pse s’më thua ti, ç’duhet të ndodhë, që ne ta themi atë që ka ndodhur me Shpend Shpellën?!”

“Më ndiq!” i thashë. U nisa, i sigurt se ai do të vinte pas meje. Ecëm më këmbë, pa folur, deri sa dolëm nga qyteti.

Edhe në leximet kështu ndodhte: njerëzit lënë pas qytetet e mëdha, ngjiten në male apo zbresin në syprina fushash pa fund dhe… aty flasin, aty rrëfehen. Që të mos i dëgjojë kush, mbase, apo kësisoj të lehtësohen prej të vërtetave…

Përtej skajit të qytetit ku arritëm, shtrihej e pa përmasë Fusha e Korbave. Frymë njeriu s’ndjehej, zë njeriu s’dëgjohej. Në të katër horizontet. Vetëm ne të dy: unë dhe Lumir Mjeda. Le të fliste aty. Sa të donte.

“Fol, pra!” i thashë. Dhe ai nuk e bëri dysh. Nisi të tregonte.

Jo! Nuk se thjesht tregonte. Nisi të bërtiste, nisi të thërriste, deri në kupë të qiellit ngrihej zëri i tij. Ngaqë s’i kthehej mbrapsht asnjë fjalë, që të dëgjonte veten, të ngopej me shfrimin e vet dhe pastaj të pushonte. As jehonte zëri, që tjetërkush të mund ta dëgjonte andejpari apo të ndjente në ajër ndonjë lloj energjie ndryshe.

Më bëhej se e dëgjoja për herë të parë. Edhe pse unë vetë e dija se si kishte ndodhur vdekja e Shpend Shpellës. Mu prenë këmbët dhe u desh të ulesha. Të këqyrja njeriun që s’rrinte dot pa folur. Mbase më kishte marrë malli për këtë lloj njeriu!

Gjer atë ditë, sikur kisha kujtuar se njerëzit mjaft t’i dinin gjërat. Le të mos i thoshin, le të mos i kujtonin me zë, për të tjerët. Mjaft që, secili ndër ta, të mos ishin ata vetë ndër të pa-diturit, ndër të gënjyerit. Edhe nëse të frikur, edhe nëse të detyruar të shpreheshin ndryshe. Mjaft të provonin se dinin të vërtetën dhe vetëm të vërtetën. Nuk ishte e thënë, pra, ta përmendnin, ta përsëritin për ata më pas, as edhe paqshëm, aq më pak t’ua përcillnin me tërsëllëm shpirti.

Lumir Mjeda fliste me zë të lartë dhe unë dëgjoja, gjithnjë e më i etur. E dëgjoja si fillestar, si për herë të parë, një të vërtetë që e tillë kishte qenë, edhe imja po aq sa e tij, por që aty ku fillonte Fusha e Korbave, ai po ma kthente si diçka që do lindej të nesërmen.

Nëse deri aty Lumir Mjeda kishte mundur ta urtonte heshtjen e vet, tashmë i ishte i pamjaftueshëm edhe meditimi me zë. Nisi të ecte, e nxitoi hapin aq sa mu desh të vihesha në ngut pas tij. Nuk duhej të më humbte sysh. Qoftë edhe si të çmendur! Më së paku deri të nesërmen. Edhe sikur ndokush, që mund të ndodhej në atë humbëtirë rastësisht, të më merrte edhe mua për të marrosur.

Vazhdoi të fliste, duke ecur. A thua s’rrinte dot në vend, i frikur se s’do mund të vazhdonte të rridhte mendimi dhe as zëri i tij. Thuajse duke vrapuar, duke bërtitur e klithur, rrëfeu deri në fund historinë e Shpend Shpellës. Që edhe mua vetë po më dukej e pa-fund, teksa e dinim fare të thjesht, shumë të shkurtër, aq sa ndodh vrasja e një njeriu…

Mbase rrëfenja për Shpend Shpellën ishte zgjatur pa pushim nga që ne kishim heshtur, ngaqë e kishim pranuar të njëjtë për të gjithë dhe ngaqë gjërat e pa-thëna rriten pa-zëshëm, deri sa një ditë vërshojnë e përmbysin tokat e etura. Vazhdova edhe unë të rendja pas tij. Pas rrëfimit të tij.

…

S’të kujtohet ty? Ishim ngujuar në shpellë, të tërë ne, burra e gra dhe njëqind fëmijë të fshatit. Në mes tonë, i plagosur rëndë, edhe ai, Shpend Shpella. Ky që nesër duan të shpallin Hero, de!

Është e vërtetë se të Huajt atë kërkonin, Shpend Shpellën. E kishin rrethuar shpellën për të. Këtë e dinim të gjithë. Ndaj kishim hyrë aty dhe e kishim shndërruar shpellën në mburojë për të.

Shpend Shpella ishte bërë hij e zezë për ta. Më shumë se një herë, kishte hyrë te komanda e tyre, kishte shtrirë përdhe eprorë të lartë, pat njomur me naftë armaturat dhe u kishte vënë flakën. Shpend Shpellën kërkonin ata, gjallë a vdekur. Më në fund ngaqë njeri ishte, qe plakur. Më shumë akoma: ishte plagosur. Vetëm emri i kishte mbetur por edhe ashtu, ne e donin. Mbase ngaqë ata kërkonin kryet e tij...

Shpendi nuk dorëzohej gjallë. Vdekur po...

Duhej të hynte vdekja në shpellë dhe ta gjente mes nesh, mes njëqind fëmijëve, pesëdhjetë vajzave e pesëdhjetë djemve dhe nënave të tyre. Aty ishim tërë ne të tjerët. Rrezikuar prej së njëjtës vdekje. Vdekjes së tij.

Pas një varg ditësh, që erdhën dhe u bënë si të pa-perëndueshme, tërë ai burrë, ai trim, i moshuar dhe i plagosur, ishte parë përlotur. Plak. Plak dhe me plagë, por e kishin parë të qante, fshehurazi. Mënjanë, vetëm për veten. Jo në sy të njerëzve.

Në të vërtet, se si po tingëllonte, që të Huajt kërkonin atë dhe vetëm atë. Mund të merrej edhe sikur tërë ne të tjerët, edhe të njëqind fëmijët, rrezikoheshin për të. Askush s’e thoshte, por nuk se ishte e pa-vërtetë vetëm e vetëm pse s’thuhej.

Ditën që e pashë vetë, me sy, duke qarë, edhe në sy të fëmijëve aty, s’e durova dot më.

Deri atë ditë edhe unë isha gati të dilja te rojat, te hyrja e shpellës, të vritesha atje. Shpendi ishte gjithçka jona, ishim Ne, të thirrur në një emër.

I lotuar, mu duk i dobët, më keq akoma: njeri me mendje të rënë, i lëshuar, pa çmim të vetin. Përderisa po qante, në sy të njerëzve që dihej se i shkonin pas, një Zot e dinte ç’kishte vendosur.

Duhet bërë kujdes ndaj atyre që kanë qenë në krye, kur ata nuk mbeten dot më atje…

Pas asaj dite më bëhej se jo vetëm trupi i tij e kishte humbur vlerën. Më shumë akoma: shpirti, pas të cilit ne kishim udhëtuar, e kishte braktisur.  

Dora e një tjetri shkoi te arma. Ai e vërejti gjestin. Por e gjykoi si edhe unë, të pa dashur.

Pas pak ditësh e pashë në një gjendje që nuk rrëfehej dot për të tjerët. As sot e kësaj dite nuk do guxoja. Kishim besuar aq shumë tek ai, aq shumë ishim dhuruar shpirtërisht tek Ai, e dija se çdo lloj rrëfimi do bëhej i pabesueshëm për të tjerët. Po për mua vet ishte mjaft.

Nxora armën. Armën time. Përballë tij isha. U pamë sy më sy.

“Mos më bëj dëm”, tha.

“E nëse dikush tjetër s’duhet bërë dëm?!”

“Lërmë të dorëzohem!” tha pastaj.

“Të dorëzohesh ti?! E ke humbur këtë të drejtë…” i thashë. "Prej kur dole në krye, sado-dikur”, shtova pa zë.

Mbusha armën dhe hoqa këmbëzën. Shpend Shpella s’ishte më.

Mbështeti kryet te qoshja e shpellës, në kurrizin shkëmbor të saj, si te qoshja e vatrës në shtëpinë e tij.

Në çastin tjetër u gjenda i rrethuar nga gjithë sa ishin në shpellë. Veç fëmijët s’i la kush të afroheshin. Kur u bindën se s’merrte as jepte frymë, mu kthyen mua. Duke më pyetur me sy.

“Lëreni aty…”, u thashë.

Më vështronin çakërdisur. Në mos si të çmendur. Dikush shkoi nëpër buzë se duhej të më vrisnin. E dija se s’kisha për t’i shpëtuar kollaj hijes së madhe të Shpend Shpellës, por çfarë kishte ndodhur ishte e pakthyeshme. Të gjallëve do duhej tu thosha diçka që le të mos e merrnin dot për të vërtetë.

“Ma kërkoi vetë vdekjen…” Ata po më hanin me sy, për të më rrëmbyer ndonjë shenjë të kundërt.

“Më tha me gojën e tij edhe si të bëjmë më tej. Do ta lemë të ngrijë, siç është, ulur…”

Së pari u lehtësova kur pashë se hoqën dorë prej ndëshkimit tim. E kisha të lehtë, pas kësaj të bëja ç’të doja me këta njerëz që deri atë ditë ishin vrarë dhe vrisnin për Shpend Shpellën. Kishin grumbulluar fëmijët e tyre, në shpellë, t’i sakrifikonin, për të.

Disa orë më pas, Shpend Shpellën e ngrirë ulur, ashtu edhe e hipëm në kalë. I vendosëm pas shpine një dërrasë, që t’ia mbante shtyllën kurrizore drejt dhe i grahëm kafshës të dilte nga shpella.

Kali çau përmes shtegut. Armët e shënjestrat e huaja ia njohën hijen, i thirrën të ndalonte, gjë që ne e dinim se s’kishte si ndodhte, armët u shkrehën mbi njeriun në kalë. Me breshëri. Diku më tej, instinktiv në fisnikërinë e tij, kali ndaloi…

Pas kësaj, ne dolëm nga shpella. Në krye fëmijët. U kthyem në varg të gjatë, të heshtur si në një funeral. Në sheshin e fshatit ndaluan këmbët. Pikërisht në këtë çast, dikush nga ne shkoi ndërmend se duhej të thoshte me zë se Shpend Shpellën e vranë të Huajt. Ata.

Aty, që e dëgjuam, ishim ne, të gjithë. Nuk kundërshtoi kush, sikur u morëm vesh pa fjalë, asnjë marrëveshje nuk u lidh por duket u vendos nga të gjithë që, të gjithë, gjithë jetën, të tregonim dhe besonim atë variant jete dhe vdekje për Shpend Shpellën: E vranë të huajt, ata, pushtuesit.

Në të vërtetë, zgjidhje e pashmangshme. Në shpellë s’mund të rrihej më. Do vdisnin të gjithë. Jeta ishte veç çështje kohe. Një i moshuar, sado i vlershëm, nuk do ta pranonte, dhe as kishte të drejtë të merrte jetë, as edhe jetën e njërit prej njëqind fëmijëve ngujuar aty, për të. S’ka rëndësi çfarë do donte të bënte, çfarë dëshiroi apo nuk dëshiroi ai vet. Aq më pak kur askush s’e diti dot ç’mendje pati më në fund, kur s’ishte dot më Shpend.

Unë munda t’ia merrja vdekjen përsipër. Si mik i tij. E kollajtë nuk ishte të thuhej se të pazakonshmit s’kanë të drejtë të vdesin rëndomtë. Kaq gjë, në dukje e thjeshtë dhe e bukur prej fjale, nuk gjente dot kohë për ta banuar.

Megjithatë, askush prej prindërve të fëmijëve në shpellë, nuk shkoi ndërmend të pyeste se si ndodhi. E vërtetë që secili prej tyre ishte gati të bëhej theror për Shpend Shpellën, mbase edhe të bënte fli fëmijën për të, por e sigurt ishte se arma përballë e shndërroi në të pa-dorëzueshëm tek të Huajt. Tërë në shpellë u ndjenë gati ta besonin atë që u thashë se ndodhi…

…

Këtu ia ndërpreva rrëfimin Lumir Mjedës: “Këto do thuash edhe nesër. Asgjë më shumë?”

Ndaloi, më pa në sy. Mu afrua dhe më puthi në ballë, a thua guximi të kishte kaluar te unë.

“E ku e gjen dot, njeriu, kohën e fuqinë që t’i shpjegoj gjithë njerëzit një për një…”

Nata ishte nxirë në Fushën e Korbave dhe ne u kthyem për në qytet. Për të pritur të nesërmen.

Jo vetëm thuhet, edhe besohet se karakteret shfaqen në lojë, në luftë ose në dashuri. Ajo që mezi ndahet është dallimi mes lojërave, luftërave dhe dashurive.

Një zot e dinte se si do shtyhej më tej kjo histori.

©Faruk Myrtaj

(Marrë nga "Luftëtarët vriten në paqe", Dukagjini, 2003)