Lazër Stani: Shtatë shkronja

Atdheu, “toka ku të ka rënë koka”, siç shprehej Çajupi. Gjithmonë e kam vrarë mendjen se përse kjo fjalë, është e shkruar në gjenet e mia, shfaqet gjithnjë, edhe atëherë kur s’e pret, edhe pse kam udhëtuar në shumë vende, në vende që vërtetë i dua, si Italinë, ose Austrinë, për shembull. Si mundet që një fjalë të ketë një peshë kaq të madhe te ty, kur ti nuk e zgjedh vendin ku lindesh, nuk i zgjedh as prindërit, as familjen ku rritesh, as gjuhen që flet. Gjithçka është krejtësisht rastësore dhe prapë, ti ndjehesh i robëruar nga kjo rastësi, madje edhe kur të shkakton vuajtje të vazhdueshme? Latinët patën thënë: “Ubi bene ibi patria”. Si me thanë shqip: “Atje ku asht ma mirë për mua, atje asht atdheu im.” Unë nuk kam mundur ta gëlltis këtë, ta ndjej veten kështu, edhe pse jam orvatur ta bëj. Dhe e kam vrarë mendjen pse. Gjithçka nis me fëmijërinë, me kohën kur ke filluar të marrësh mend, të shqiptosh fjalët e para, kur ke filluar të lozësh në oborr, të njohësh pak e nga pak njerëzit që ke pranë e të rrethojnë me dashuri, botën që të shfaqet para syve. Gjithçka fillon atëherë kur ke filluar të thuash nana ime, baba im, gjyshi im, motra ime, oborri im, shtëpia ime, kopshti im, arat e mia, kodrat e mia, pyjet e mia, livadhi im, pemët e mia, pjergullat e mia, lulet e mia, lumi im, përrenjtë e mi, krojet e mia, fjalët me të cilat ke filluar të shprehesh veten, atë që ndjen, atë që mendon. Gjithçka vjen e përkryer te ty, dhe një ditë, kur ti jeton në një vend tjetër, gjithçka e fëmijërisë vetëm sa rritet e përsoset brenda teje, në shpirtin dhe imagjinatën tënde. Këtu mendoj se zë fill edhe atdheu, këtu rritet e projektohet brenda teje, për të mos u çliruar kurrë prej tij. Ti ikën larg, shkon në një vend tjetër, jeton në një qytet tjetër, në një shtet tjetër, po ai nuk të ndahet, është aty me ty, brenda teje, klith vazhdimisht e të fton të kthehesh aty nga ku u nise. Dhe ti kthehesh dhe sheh, se qershia e vjetër që e pati mbjellë dikur gjyshi yt nuk është më, se gështenjën treqind vjeçare e ka goditur vetëtima dhe është tharë, se pjergullën e vjetër, që mbulonte me hije gjysmën e oborrit e ka zhdukur një sëmundje e panjohur. Ti vjen dhe shtangesh i pushtuar nga një dhembje e pashpjegueshme, ndjehesh i humbur, i huaj. Atdheu që ke parasysh nuk është atdheu që ke brenda vetes, në shpirtin dhe imagjinatën tënde. Dhe brezit tim i filloi shpejt kjo mbytje e atdheut, kjo krasitje dhe tkurrje e tij. Socializmi, si regjim apatrit, filloi ta tkurrte me dhunë atdheun. Arat nuk janë më të tuat, kopshti nuk është më i yti, mali, lumenjtë, fushat, kodrat, të gjitha janë të të gjithëve. Asgjë nuk është më e jotja. Vendi im, atdheu im dhe i të gjithëve ne, që jemi shqiptarë, duket si një atdhe i mallkuar me eksod. Vetëm ikje, ikje, ikje nga sytë këmbët, jo me ditë e muaj, por me shekuj. Një shkretim që të ngjeth mishin. Shkaqet janë të ndryshme, herë jashtë e herë brenda nesh. Por as në shekullin e njëzetenjë, ne nuk kemi mundur ta bëjmë vendin tonë të jetueshëm. Nuk kemi mundur ta përmbushim atë porosi amanet të profesorit amerikan Harry Fultz: “Bëjeni vendin tuaj të jetueshëm!”. Ndaj atdheu është dhembje, dhembje e pashërueshme brenda meje, edhe pse Fishta i papërsëritshëm këndonte “Se përqark ksaj rrotukullije/ Si Shqypnija vend nuk ka”.

Fjala shqipe, ajo fjalë e parë, e lashtë, e shqiptuar nga goja e nanës time, e babës tim, e gjyshit, e stërgjyshes, e gjithë atyre njerëzve të dashur që populluan fëmijërinë time. “Fjala shqipe gjithmonë më ka magjepsur në gojën e nanës time”, kam shkruar në njërën nga esetë, të botuar para një viti në librin tim “Rrugë pa krye.” Më takoi më vonë të mësoj gjuhë të tjera, të lexoj poezi e prozë në anglisht, në italisht, në rusisht dhe fjalët në secilën gjuhë kanë bukurinë, magjepsjen dhe madhështinë e tyre. Por lidhja me fjalën shqipe është tjetër, është biblike: E para ishte fjala shqipe! E kjo të shkakton edhe ankth, edhe pasiguri, edhe frikë. Sikur ke një dashuri të madhe dhe aty për aty të pushton paniku se mos e humb. Shqipja me siguri ka humbur shumë në shekujt e errët të historisë, por megjithatë ka mbijetuar, të paktën deri tani si një gjuhë e gjallë, e mistershme, hyjnore. Fjala vërtetë është dashuri, por edhe brishtësi e delikatesë. Më ngjan herë pas here me flakën e qiriut që digjet duke u dridhur dhe ti trembesh se mos fryn ndonjë shkulm ere dhe e shuan. Mirditorët kanë një mallkim shumë të çuditshëm dhe dramatik: “Të vdektë fjala”, i thonë dikujt, kur duan t’i japin nëmën më të rëndë.

Zhgënjimi. Në veçanti kur zhgënjen njerëzit që kanë besim te ty është shumë e rëndë, e papërballueshme. Më kujtohet një nga ditët më të këqija të jetës time. Isha në klasë të gjashtë dhe atë vit, nuk e di se për çfarë arsyeje, pata rezultate jo të mira në mësime. Solla dëftesën me nota në shtëpi. E shikoi nana. Nuk tha asnjë fjalë, por kurrë nuk kam për ta harruar zhgënjimin në fytyrën e saj. Ajo kishte aq besim tek unë, thurte aq ëndrra për mua, gjithçka që nuk kishte arritur në jetë e shihte të realizueshme nëpërmjet meje. Atë ditë i premtova vetes se kurrë më nuk do ta zhgënjeja nanën time. Atëherë nuk e kisha lexuar Denise Levertovin që thotë: “Mos bëj premtime që jeta nuk të lejon t’i mbash.” Gjithmonë më ka munduar kjo gjë: frika se mos i zhgënjej njerëzit që kanë besim tek unë. Po sa e vështirë është kjo në këtë botë në të cilën jetojmë.

Buzëqeshja. Të jesh i buzëqeshur, edhe atëherë kur jeta ta shtrëngon lakun në fyt. Të mos e humbasësh gëzimin e të jetuarit, sa kohë qe ke frymën. T’i bësh të tjerët të ndjehen mirë në praninë tënde. Po sa e vështirë është ta ruash gjithmonë qeshjen në fytyrë, në sy, në këtë vend ku qeveritë, pushtetet dhe shumë prej njerëzve mendojnë vetëm se si të ta nxijnë jetën orë e minut. Megjithatë, Nanë Tereza porosit: “Gjithmonë kur takohemi me njëri-tjetrin le të buzëqeshim. Buzëqeshja është fillimi i çdo dashurie.” Dhe vërtet, buzëqeshja që vjen prej shpirtit është një virtyt që e hijeshon njeriun. Nga gratë, për shembull, më shumë se ngjyrën e syve, të flokëve, formën e hundës, mjekrës, apo buzëve, mbaj mend buzëqeshjen. Buzëqeshja flet shumë për njeriun. Askush nuk mund të fshihet pas saj, sado që të mundohet.

Pyete veten sërish, edhe atëherë kur të duket se gjithçka e ke të qartë e nuk ka më vend për pyetje. Nëse në mëngjes zgjohesh me një pyetje në mendje, je duke bluar në tru njëkohësisht dhjetra përgjigje të mundshme. Mendja jote, pra, është vënë në punë. Po nëse je zgjuar me një përgjigje, je zgjuar në portën e zbrazëtisë. Nëse ke një pyetje, të paktën ke një mundësi, kërkimin e përgjigjes. Është e vërtetë se shumica e pyetjeve nuk marrin përgjigje kurrë, por një mendje e paaftë të shtrojë pyetje është një mendje e paralizuar. E vërteta është një atribut hyjnor dhe nuk mund ta arrijmë atë kurrë plotësisht, por ne na është dhënë mundësia e kërkimit të saj. Dhe çdo kërkim fillon me një pyetje. Historia e vërtetë e progresit njerëzor ka filluar me shtrimin e një pyetjeje, jo me një përgjigje.

Orët e pagjuma, shpëtimtaret e mia, ato që i kanë dhënë formë profilit tim krijues. Gjithçka të mirë që kam bërë në jetë këtu e ka zanafillën, në këto orë të mistershme. Dikur kam shkruar një tregim me këtë titull, tregim që është botuar në librin tim të parë. Pak a shumë, këtë kam rrëfyer në atë tregim, atë që ndodh në orët e pagjuma, natën vonë, i shtrirë në shtratin tënd, kredhur në errësirë. Në këto orë bien perdet e mendjes. Çdo skenë shfaqet me një qartësi të frikshme. Ato që kanë ndodhur gjatë ditës që shkoi, ato që kanë ndodhur para një jave, para një muaji. Ti i xhiron mbrapsht dhe i risheh, tashmë duke pikasur çdo imtësi, çdo hollësi, që gjatë ditës të ka kaluar pa u vënë re, nuk të ka tërhequr vëmendjen. Gjithçka të shfaqet zbuluar, lakuriq, sikur po e hulumton me mikroskop. Në këto orë kanë zënë fill edhe shumë prej tregimeve të mi.

Vdekja që gjithmonë më vendos para një dileme të pazgjidhshme: çfarë përcaktimi ka ajo në jetën tonë, i jep kuptim ekzistencës, apo dëshmon se vetë jeta jonë është një shaka e hidhur, tragjike? Në adoleshencën e hershme ideja e vdekjes më torturonte vazhdimisht, sikur strukej e më pëshpëriste nga poshtë nënkresës. Por kur u rrita e harrova, iku larg dhe duket shumë rrallë. Tashmë pothuajse nuk e mendoj, edhe pse çdo ditë që kalon të afron një hap më shumë pranë asaj porte të mistershme, të panjohur, që askush nuk ka mundur ta hapë. Instinkti i jetës nuk mund ta pranojë se përtej asaj porte shtrihet mbretëria e hiçit. Gjithsesi, kur ndodh të gjendem në këtë vorbull, e di se jam në një rrugë pa krye.

Burimi: Facebook - Lazër Stani