Varfëria e artistit - Nga Roland Gjoza

E çuditshme kjo bota e artistit. Paradoksale. Absurde. Krejt e pakuptueshme dhe kaq e qartë. Po të them se artisti s’ka as veshë as sy? Askush s’do të më besojë. Po të thoja se të tjerët, ata që e lexojnë, ata që e shohin në skenë, ata që dëgjojnë, s’kanë veshë dhe sy? Sepse bota e artistit është e verbër dhe e shurdhër. Ndoshta do të heshtin për një çast si përpara një ekuacioni të pazgjidhshëm, apo një gjëagjëze. Ose do të bëhen gati të shpërthejnë në një të qeshur të bujshme ala “I trashi dhe i Holli”.

Ja ç’më ndodhi një natë. Mbaroi premiera e një drame. U prit shumë mirë nga shikuesi, madje gra dhe vajza të bukura e puthën aktorin kryesor, që tashmë i kishte kaluar të shtatëdhjetat. Ai i largonte me duar, jo s’e nuk i pëlqenin puthjet dhe dashuria që po i jepej ato çaste me shumë entuziazëm, por sepse ndihej i shëmtuar.

Ç’do të thotë kjo? Ai nuk ishte më në skenë, po në jetën reale, në një jetë varfërisht të shëmtuar. Me kohë ishte bërë antikomformist i klisheve ideale, se artistit i mjafton fama, se artisti ka lindur me yll dhe askush tjetër nuk e ka këtë yll, prandaj ai adhurohet, dashurohet, për të edhe vdiset prej idhujtarisë së çmendur. O, zot, sa i madh! Ai është ideali im! E dashuroj, marrëzisht e dashuroj! Për të jap jetën! Mungon një kishë, një prift dhe një kambanë. Sepse ai është kthyer në shenjt, në Zot! Dhe harrohen. Po, po, harrohen, sepse jeta nuk ështe artistike, po e kundërta e saj; pra, jeta është ferri.

Me një nga këta artistë isha një natë, pas premierës së një filmi, binte shi dhe ne, të harruar pas suksesit të madh, ecnim nëpër shi, madje shkrepëtimat, vetëtimat, na dukeshin si vazhdim i duartrokitjeve, thirrjeve delirante, çmendurisë së shikuesve të shumtë, që s’donin të dilnin nga salla. Nuk e di, po kjo më kujtoi Kadri Roshin, pas dënimit (se ai gjithmone dënohej), kur e nxorën nga një skutë andej nga gjiri i klasës punëtore, ku bënte punën e hamallit, për të luajtur një rol skematik me një trupë amatore. Mbi treqind vetë e prisnin para Teatrit Kombetar. Turma arrinte gjer te Sahati i madh. Ishte një ngjarje e madhe, por dhe një “krim”, sepse vihej në dyshim dënimi.

Unë qëndroja në bisht të turmes dhe s’po kuptoja asgjë. Ç’bëhet këtu?!... Ka ardhur i madhi?... Udhëheqësi? Jo, Kadri Roshi! Do të luaje sonte! Sporteli nuk u hap, biletat ishin shitur. Kërkoj një biletë më të shtrenjtë, po s’po gjej! Por shfaqja nuk u dha! Ishte e papranueshme që një aktor me “njollë” të gëzonte një popullaritet aq të madh. Ishte e natyrshme që në atë kohë të mos kishte kurrfarë proteste për një ngjarje të tillë, madje, të nesërmen, po ajo turmë, të kritikonte qëndrimin e saj gati armiqësor dhe t’ia çmontonte famën artistit që kishte guxuar të kishte famë.

Edhe unë isha një nga adhuruesit e Kadri Roshit. Shkoja shpesh te Teatri Popullor ku kisha shumë nga miqtë e mi. Ishte një skenë që, edhe sot kur e kujtoj, më duket se e kam trilluar, s’kish se si të ishte ashtu, jo, kurrsesi! Kadriu ishte ulur përtokë, jashte klubit të teatrit, pranë derës ku hynin e dilnin aktorët, me atë buzëqeshjen e tij proverbiale, aq të papërsëritshme, ku ishin të përziera të gjitha gjendjet e një njeriu gjithmonë të “goditur” për shfaqje të huaja, me një copë letër përpara, mbi asfalt, me pak kripë dhe piper të kuq përsipër dhe me një gotë raki në dorë.

Ngjyente gishtin tregues në kripë dhe në piper dhe ndillte pëllumbat që i vinin rrotull. Por s’kish ç’t’iu jepte. Megjithatë ata i vinin rrotull, se ai dinte te luante dhe për ta, si nje prestidigjiator i pëllumbave. Rakinë e kishte prej dashamirësve të tij, qe i mbinin kudo që të ndodhej. Kishte gjak të ëmbël ai njeri, ishte magjepsës. Duhej të kishe një diktofon me vete se, kur i skuqeshin mollëzat e faqeve prej rakisë dhe vinte në qejf, batutat e tij, ato imta mençurie popullore s’kishin fund. Po ne kujtonim se do ta kishim përgjithmonë dhe nuk nguteshim, gjersa e humbëm si qenie fizike, pastaj... u kujtuam.

Kishte dalë në pension dhe era e çonte nga teatri, ku s’kishte më role për të, por më e keqja, s’kishte para, se ai kish qëlluar sarhosh i prapë, i pëlqente ta kalonte ditën me ç’t’i dilte, të njohur e të panjohur, gjersa një ditë gjeti Tokën e Premtuar me ca miq peshkatarë andej nga Divjaka e Karavastaja. Dhe atje mbeti, në atë skenë madhështore të natyrës, ku shikues kishte vetëm qetësinë dhe heshtjen. Dhe ndonjë shtërg të vonuar vjeshte, pelikan kaçurrel që lëshonte vigma vetmitare në muzgun violë të Myzeqesë. Ai s’ndiqte njeri, po përkundrazi, atë e ndiqnin tre perëndi: Apoloni, Bakusi dhe Venusi.

Ç’më bënte përshtypje te Kadri Roshi, por dhe te artistë të tjerë si Sulejman Pitarka, Sandër Prosi, Naim Frashëri, Tinka Kurti, Margarita Xhepa, Mihallaq Luarasi, Kujtim Spahivogli, Piro Mani?... Kishin shumë famë dhe kjo iu mjaftonte. Kishin po ato apartamente, mobilje, shtrëngesë ekonomike, si të gjithë njerëzit e thjeshtë. Socializmi jepej me racione të barabarta. Dhe ditët ishin të barabarta. Kjo ndodhte dhe me artistët e kinemasë, piktorët, kompozitorët, këngëtarët. Çfarë iu mungonte? Liria. Veçse kjo ishte gjithçka.

Sandër Prosi vdiq nga mania e persekucionit, Mihallaq Luarasi u burgos, Kujtim Spahivogli u internua, Petro Marko, Kasem Trebeshina, Mitrush Kuteli u burgosën. E tërë turma e madhe që i ndoqi me aq entuziasëm, i duartrokiti, i ndaloi në rrugë, per t’iu shprehur dashurinë dhe admirimin e madh, që ishte gati të bënte gjithçka për ta, s’kishte as veshë as sy kur një pjesë e tyre u dënua. I harroi.

Sot në liri edhe më keq. Nuk ka frikë, burgje dhe internime si dikur, po liri absurde, ku shkallët e vlerave janë thyer e copëtuar, ku artisti ka zbritur nga maja e kullës së Babilonit, afër Zotit, atje poshtë në theqafje, në fund të saj. Asgjë nuk erdhi për të, përveçse nje fushqete lavdie dhe aq, një sekondë vëmendjeje, sa një frymëmarrje dhe harresë totale.

Pëshpëritet ndonjë emër që sakaq e humb emrin. Ngrihen tymnaja suksesesh që s’janë veçse tymnaja zjarresh të fikur. Sepse zjarret ka kohë që ndizen të fikur. Filan film fitoi çmim të madh, filan roman po bën bujë, filan kompozitor po pushton botën dhe... pastaj? Asgjë! Është një vetëdije e zgjuar që e pohon këtë realitet dhe njëkohësisht një shtysë e brendshme agresive për të thënë të kundërtën e asaj që i ka shkaktuar artit nëntë plagët e Gjergj Elez Alisë. Jemi mirë, thonë disa, s’jemi aspak mirë, thonë të tjerët. Të parët duan të jenë mirë, po s’janë mirë dhe kapen pas asaj që duhej të ishte, të dytët e vuajnë degradimin gjer në vuajtje.

Po varfëria e artistit? E artistit idealist që s’di të bëjë punë tjetër veç artit. Por ai nuk e kupton që të bësh art sot duhet të kesh një punë të dytë, madje dhe të tretë. Dhe të mendosh se arti është zeja më e vështirë, por më e kompromentuara, sepse në mentalitetin popullor arti hyn te zbavitja dhe kësisoj s’mund të quhet punë. Këtë mendim ka dhe shteti që e ka harruar këtë zeje që s’ndërton, që s’hap rrugë dhe s’ngre pallate, që nuk sjell të ardhura.

Pra, siç shkrova me lart, isha me mikun tim që sapo kishte korrur sukses të madh në skenë, i cili më ftoi në shtëpi se kishte nevojë të kishte një mik pranë, ngaqë ishte shumë i emocionuar. Hymë brenda të bëre qull dhe ai me dha një palë pizhama të vjetra. Të dy me pizhama u ulëm në tryezë. Sallatë jeshile, një gjysmë shishe verë dhe bukë. Si Krishti, tha. Më fal për varfërinë. Kjo më vrau, më fal për varfërinë! Ai, atë natë, në sytë e njerëzve që e duartrokitën, kishte qenë shumë i pasur. Askush nuk e vriste mendjen se: ç’hante, ç’pinte, ç’shtëpi kishte, a vuante nga ndonjë sëmundje, a kishte para për t’u kuruar? Kjo, sallata jeshile, më bën mirë, se kam vuajtur nga kolesteroli. Ç’është e verteta e do dhe pak domate, pse jo, dhe ndonjë trangull, po janë rritur shumë çmimet...

Shikoja kudo qirinj. Ca ishin të rinj, po shumica ishin tretur, aty-këtu të zinte syri filxhanë me fitila të djegur të zhytur në vaj... Nuk m’u durua, e pyeta për to dhe ai, pas një heshtjeje, si në mëdyshje, nëse duhej të më rrëfehej, apo jo, vetëm pëshpëriti: kanë mbetur që atëhere kur hiqte e vuante nga kanceri ime shoqe... Ajo shkoi, e shkreta, po unë s’do t’ia fal vetes që nuk i sigurova dot dritën... më kupton? Nuk më dilte për të paguar dritat. Ashtu shkoi me dritë qirinjsh... I çuditshëm kam qenë dhe jam… nuk di të shtrij dorën, gjithmonë kam kujtuar se suksesi, fama, do t’mi siguronin dhe këto gjëra elementare... por jo!... Oh, harrova qepën, si mund të hahet sallata pa qepë? Po edhe qepët janë shtrenjtuar shumë...

Dhe ky aktor, te cilit s’dua t’ia përmend emrin, sepse s’do t’i pëlqente një gjë e tillë, ka marrë titullin “Nderi i Kombit”. Po, për fat të keq, titujt s’japin para, janë vetëm copa letrash.

© Roland Gjoza - Nju Jork 2023